Hội đồng đánh giá kết quả thực hiện Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam giai đoạn 2014–2023

Chiều 11/7/2025, tại trụ sở số 1 Liễu Giai, Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm) đã tổ chức phiên họp Hội đồng đánh giá kết quả triển khai, thực hiện nhiệm vụ của Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam giai đoạn 2014–2023 (Đề án). Hội đồng do PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, làm Chủ tịch Hội đồng.

PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, Chủ tịch Hội đồng phát biểu tại buổi làm việc

Tham dư buổi họp của Hội đồng có TS. Phan Chí Hiếu, Chủ tịch Viện Hàn lâm, Chủ nhiệm Đề án cùng các thành viên Hội đồng là các nhà khoa học có uy tín, có chuyên môn sâu trong lĩnh vực liên quan; Lãnh đạo Ban Tài chính và Quản lý khoa học Viện Hàn lâm; Cùng đại diện một số thành viên tham gia thực hiện Đề án.

TS. Phan Chí Hiếu, Chủ tịch Viên Hàn lâm, Chủ nhiệm Đề án

Theo báo cáo của ThS. Lê Thị Thu Hương, Giám đốc Văn phòng Đề án, Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1262/QĐ-TTg ngày 28/7/2014, với mục tiêu xây dựng bộ sách chuẩn mực, hệ thống, phản ánh tri thức nền tảng về đất nước, con người Việt Nam, phục vụ công tác học tập, nghiên cứu và tra cứu kiến thức trong sự nghiệp phát triển và hội nhập quốc gia.

ThS. Lê Thị Thu Hương, Giám đốc Văn phòng Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam báo cáo kết quả triển khai, thực hiện Đề án

Sau 10 năm triển khai, Đề án đã thu hút khoảng 1.200 nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành trong 38 chuyên ngành khoa học tham gia biên soạn. Đến hết năm 2023, Đề án đã hoàn thành biên soạn, biên tập và nghiệm thu 9.676 mục từ, tương đương 31% mục tiêu ban đầu (30.000 mục từ) và khoảng 16% so với tổng số 60.089 mục từ được xác định trong quá trình triển khai. Tổ chức nhiều hội thảo, tọa đàm khoa học nhằm trao đổi về công tác quản lý, triển khai Đề án, trong đó có một số hội thảo tiêu biểu như: “Khởi động Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam”; “Kinh nghiệm xây dựng Đề cương các quyển chuyên ngành thuộc Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam”; “Bách khoa toàn thư Việt Nam: truyền thống và cộng đồng” tổ chức tại Cần Thơ và Thành phố Hồ Chí Minh; “Kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra trong việc biên tập mục từ của các Quyển chuyên ngành thuộc Đề án”; “Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam giai đoạn 2014-2023: kết quả, bài học, những vấn đề đặt ra và định hướng giải quyết”. Năm 2024, Đề án tiến hành thanh lý và hoàn thiện hồ sơ khoa học của các nhiệm vụ.

Đối với các phần mềm, năm 2017 - 2018, Đề án đã mua 03 phần mềm phục vụ hoạt động của Đề án. Trong đó một phần mềm liên quan đến công tác kế toán đã và được đang sử dụng. Hai phần mềm còn lại đến thời điểm này đã được đưa vào sử dụng. Năm 2018, Trang thông tin điện tử của Đề án đã được xây dựng tại địa chỉ: deanbktt.vn đã đăng tải các thông tin cơ bản cũng như các hoạt động quan trọng của Đề án.

Bên cạnh những kết quả đạt được, báo cáo cũng chỉ rõ những vướng mắc, hạn chế cụ thể cũng như tìm ra được nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến kết quả đạt được trong quá trình triển khai thực hiện Đề án, đặc biệt là sau khi Đề án được giao cho Viện Hàn lâm làm chủ trì.

PGS.TS. Nguyễn Văn Thành, Hội đồng Lý luận Trung ương, Phó Chủ tịch Hội đồng phát biểu, nhận xét về Đề án

Tại buổi làm việc, Hội đồng đánh giá cao ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Đề án, nhấn mạnh đây là công trình có quy mô lớn, nội dung sâu rộng, đòi hỏi nỗ lực bền bỉ, tập trung trí tuệ tập thể của đội ngũ chuyên gia đầu ngành trong nước. Bách khoa toàn thư không chỉ là nguồn tri thức nền tảng, mà còn là công cụ tra cứu có giá trị cho xã hội, góp phần nâng cao dân trí và hỗ trợ hoạch định chính sách. Tuy nhiên, Hội đồng cũng lưu ý, do các mục từ chưa được công bố và ứng dụng rộng rãi, giá trị thực tiễn của Đề án hiện vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

GS.TS. Trung tướng Nguyễn Xuân Yêm, nguyên Giám đốc Học viện An ninh, Ủy viên Hội đồng nhận xét về kết quả thực hiện Đề án

Về mặt quản lý, Hội đồng ghi nhận Ban Chủ nhiệm Đề án đã nỗ lực triển khai đúng quy định. Hệ thống văn bản quản lý gồm các quy định về tổ chức, tài chính, khoa học và nhân sự đã được ban hành tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, một số văn bản quan trọng còn thiếu, ban hành chưa kịp thời hoặc chưa phù hợp với đặc thù hoạt động của Đề án. Tổng mục từ của Đề án vẫn chưa được phê duyệt chính thức, gây lúng túng trong quá trình tổ chức thực hiện.

Sau khi Đề án được chuyển giao từ Ban Chỉ đạo Trung ương về Viện Hàn lâm quản lý từ năm 2021, quá trình triển khai gặp không ít khó khăn do biến động tổ chức và hạn chế về nguồn lực. Công tác quản lý được đánh giá là chưa thực sự chặt chẽ; tiến độ thực hiện chậm; một số biện pháp điều hành còn thiếu tính khả thi.

Về hoạt động khoa học hỗ trợ, Đề án đã triển khai 22 nhiệm vụ nghiên cứu liên quan, xây dựng một số quy chế và hướng dẫn kỹ thuật phục vụ biên soạn. Dù vậy, Hội đồng chỉ ra rằng hệ thống văn bản hỗ trợ còn chưa đồng bộ, quy chế tài chính chưa tạo động lực thúc đẩy biên soạn và thu hút chuyên gia chất lượng cao.

Toàn cảnh buổi làm việc của Hội đồng

Đối với công tác nghiệm thu, Hội đồng đánh giá các nhiệm vụ của Đề án đã được tổ chức nghiệm thu nghiêm túc, đúng quy trình, thông qua các Hội đồng chuyên ngành. Công tác này góp phần nâng cao chất lượng nội dung biên soạn. Tuy nhiên, vẫn tồn tại tình trạng một số mục từ chưa đảm bảo tính chuẩn mực về độ dài, cấu trúc hoặc bị sao chép từ các nguồn mở, ảnh hưởng đến tính khoa học và chính xác.

Về hiệu quả tài chính, tính đến nay Đề án đã giải ngân khoảng 31% tổng ngân sách, tương ứng với tỷ lệ mục từ đã hoàn thành. Qua hai lần kiểm toán, chưa phát hiện dấu hiệu lãng phí ngân sách, các góp ý của cơ quan kiểm toán đã được tiếp thu và thực hiện nghiêm túc.

Phát biểu kết luận, PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng thống nhất với nhận định của các thành viên Hội đồng, đồng thời đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện và tiếp tục triển khai Đề án trong giai đoạn tiếp theo. Cụ thể, cần hoàn thiện đồng bộ hệ thống văn bản quản lý; xây dựng kế hoạch tổng thể và quy trình biên soạn phù hợp với yêu cầu thực tiễn; kiện toàn đội ngũ chuyên gia; bổ sung quy định chi tiết về biên tập; đảm bảo bản quyền và quyền lợi cho người biên soạn; đồng thời có chính sách tập huấn bắt buộc nâng cao năng lực cho đội ngũ tham gia.

Trên cơ sở những đánh giá khách quan, toàn diện, Hội đồng kiến nghị Viện Hàn lâm báo cáo Thủ tướng Chính phủ cho phép tiếp tục triển khai Đề án Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam ở một giai đoạn mới. Nếu được chấp thuận, Viện Hàn lâm cam kết tổng kết kinh nghiệm, khắc phục các tồn tại, xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, bài bản, hướng đến hoàn thành mục tiêu đã đề ra.

Toàn thể Hội đồng cùng các đại biểu tham dự chụp ảnh bên các sán phẩm của Đề án

Nguyễn Minh Hồng